Wat is een 'Mechanical Advantage' systeem?

Een zware boomstam verplaatsen, een tak optillen die te groot is om vast te grijpen, of je zelfgemaakte shelter verstevigen tegen stormkrachten. In de wildernis draait het vaak om kracht.

Niet om hoeveel spierkracht jij hebt, maar om slimme kracht. Dat is precies waar 'Mechanical Advantage' (MA), oftewel 'mechanisch voordeel', om draait.

Het is een simpel concept met een enorme impact. Je gebruikt het om een zware last te verplaatsen met minder inspanning. Of, om met een beperkte hoeveelheid kracht een gigantisch effect te bereiken.

Denk aan het optillen van een boomstam voor je shelter of het veilig vastzetten van je uitrusting. Dit is de basis van efficiënt touwwerk.

Waarom je dit echt wilt begrijpen

Stel je voor: je bent alleen in het bos. Je hebt een zwaar object dat je moet verplaatsen.

Je kunt het niet optillen. Je bent moe, je handen doen pijn. Zonder mechanical advantage sta je machteloos. Met een simpel systeem van touw en een paar takken, verander je een onmogelijke taak in een klusje van een paar minuten.

Het bespaart je energie. En in de wildernis is energie je meest waardevolle bezit.

Je wilt je kracht bewaren voor wat echt telt: water zoeken, vuur maken, een shelter bouwen.

Het gaat niet alleen om het verplaatsen van zware dingen. Het gaat ook om controle. Een MA-systeem geeft je controle over krachten die normaal gesproken je macht te boven gaan.

Je kunt een last langzaam en gecontroleerd laten zakken, of hem veilig op zijn plek houden. Dit is essentieel voor veiligheid.

Denk aan het aanspannen van lijnen op je shelter of het zekeren van een gewicht. Het maakt je werk in de wildernis niet alleen makkelijker, maar ook veel veiliger.

De kern: hoe werkt het eigenlijk?

Het draait allemaal om een simpel idee: je wint aan kracht door in te leveren op afstand. Je moet wel meer touw door je handen halen, maar je trekt aan een stuk touw alsof je een zware last optilt. De basis van elk MA-systeem zijn drie dingen: de last (het gewicht), de inspanning (de kracht die jij uitoefent), en de weerstand (de wrijving in het systeem).

Je wilt de inspanning zo laag mogelijk maken om de last te verplaatsen.

Dit doe je door het aantal 'takels' te verhogen. Een 'takel' is simpelweg een stuk touw dat over een punt heen en weer loopt.

Elk punt dat het touw om een object (zoals een tak of een carabiner) buigt, heet een 'sheave' in technische termen. In de bushcraft noem je het gewoon een draaipunt. Elk draaipunt in je systeem voegt wrijving toe, maar maakt het ook makkelijker om de last te verplaatsen.

De kracht die je moet uitoefenen, wordt ongeveer gedeeld door het aantal 'werkende lijnen' of 'takels' die naar de last toe lopen.

Dus, als je 3 lijnen naar de last toe hebt, hoef je maar ongeveer een derde van het gewicht te trekken. Makkelijker gezegd: je haalt kracht uit het systeem ten koste van snelheid en afstand. Stel, je hebt een boomstam van 60 kilo die je een stukje omhoog wilt takelen voor je shelter. Zonder hulpmiddelen is dat een zware klus.

Je kunt een simpel systeem maken met een enkele katrol (een tak of een carabiner) en een lang stuk touw van 10 meter. Je bevestigt de katrol aan een stevig punt boven de stam.

Een concreet voorbeeld uit de praktijk

Je werpt het touw over de katrol, bindt het aan de stam en trekt aan het andere uiteinde.

Je hebt nu een systeem met 1 takel. Je wint niets aan kracht, maar je kunt de stam omhoog trekken vanaf een comfortabele plek. Dit is een '1:1' systeem.

Je trekt 60 kilo omhoog met 60 kilo kracht. Wil je echt voordeel halen, dan maak je een '2:1' systeem. Je neemt een extra katrol of een stevige lus aan de stam.

Je bevestigt de katrol aan de stam. Je bevestigt het ene uiteinde van je touw aan een stevig punt boven de stam.

Vervolgens leid je het touw naar de katrol aan de stam, en dan weer terug naar boven, naar je handen. Nu heb je twee lijnen die de stam optrekken.

Je trekt aan één lijn, en de kracht wordt over twee lijnen verdeeld. Je hoeft nu maar 30 kilo te trekken om de 60 kilo zware stam omhoog te krijgen. Je wint dus factor 2.

Wel moet je twee keer zo veel touw gebruiken om de stam even ver omhoog te takelen.

Dit is de trade-off.

De basisvarianten: van simpel tot krachtig

Er zijn veel manieren om MA-systemen te bouken. We kijken naar de drie meest bruikbare in de frontier freedom setting.

Elk systeem heeft zijn eigen voor- en nadelen. De keuze hangt af van je situatie: hoe zwaar is de last, hoeveel tijd heb je, en wat voor materiaal heb je bij je? De prijs van deze systemen zit hem vooral in het materiaal.

Een goed stuk touw (zoals 8mm of 10mm paracord of statisch touw) kost €0,50 tot €1,50 per meter.

Een stevige carabiner van aluminium (bv. van een merk als Petzl of Black Diamond) kost tussen de €8 en €15. Een katrol van staal of kunststof (bv. van een merk als Marlow of Musto) kost al gauw €15 tot €40, afhankelijk van de kwaliteit en het draagvermogen. De goedkoopste optie is om te werken met wat je vindt in de natuur: stevige takken en geschuurde stokken.

1. Het enkele touw systeem (de 1:1)

Dit is de basis. Je hebt een touw, een ankerpunt en de last.

De lijn loopt van jouw handen, via een katrol of tak, naar de last.

Je trekt aan de lijn en de last beweegt mee. Dit is handig om een last van de grond te tillen vanaf een veilige afstand, of om iets te verplaatsen over de grond. Denk aan het optillen van een zware rots voor je vuurplaats. Je wint geen kracht, maar wel comfort en controle.

Dit systeem is perfect voor lichte lasten of voor het fijn afstellen van posities. Je hebt alleen een lang touw nodig en een enkele katrol of een stevige tak.

2. Het 'Z' systeem (de 2:1, 3:1 of 4:1)

Kosten: €5-€20 voor touw, €0 voor een tak. Dit is de klassieker voor het verplaatsen van zware lasten. De naam 'Z' komt van de vorm die het touw maakt.

Je bouwt het op door extra lijnen te creëren die de last optrekken. Om een 2:1 te maken, heb je één katrol aan de last nodig en één ankerpunt, maar pas op dat je geen verkeerde knoop gebruikt voor een dragende constructie.

Voor een 3:1 (het 'Z'-takel) heb je een extra katrol aan je ankerpunt nodig. Je trekt aan de lijn die naar beneden komt. Elk extra stuk touw dat je toevoegt aan de 'Z'-vorm, verdubbelt je mechanisch voordeel niet, maar voegt een lijn toe. Zorg er bij het vissen in de wildernis voor dat je weet wat de beste knoop is om een vislijn aan een haak te zetten.

Een 4:1 systeem is een 2:1 op een 2:1. Je kunt oneindig opbouwen, maar elke extra bocht zorgt voor meer wrijving.

3. Het 'T' systeem (de 3:1)

Je verliest dus efficiëntie. De wrijving zorgt ervoor dat een 4:1 systeem in de praktijk misschien maar een 3:1 effect heeft. Kosten: €20-€50 voor touw, €15-€30 voor een extra katrol.

Dit is een compact en zeer efficiënt systeem. De naam 'T' verwijst naar de vorm.

Je hebt een ankerpunt nodig, een katrol aan de last, en een lang touw.

Je bevestigt het ene uiteinde van het touw aan het ankerpunt. Je leidt het touw door de katrol aan de last. Vervolgens leid je het touw weer omhoog naar een extra katrol (of een geschikte tak) die je als 'tandem' boven de last plaatst. Je trekt aan het losse uiteinde.

Dit systeem geeft je een constante 3:1 verhouding. Het is erg populair bij klimmers en reddingswerkers omdat het weinig ruimte inneemt en zeer betrouwbaar is. Kosten: €25-€60 voor touw, €20-€40 voor twee katrollen.

Praktische tips voor in het veld

Het bouwen van een MA-systeem is één ding, het veilig en effectief gebruiken is iets anders. Ten eerste, kies je ankerpunt zorgvuldig.

Een systeem is zo sterk als zijn zwakste schakel. Een stevige, dode boom is perfect.

Een levende, dunne tak is dat niet. Test je ankerpunt altijd met een paar flinke rukken voordat je het volle gewicht erop zet. Vergeet nooit: je ankerpunt moet sterker zijn dan de kracht die je uitoefent.

De wrijving in je systeem helpt je soms, maar kan ook een last zijn die je ankerpunt extra belast. Wrijving is een vreemde eend.

Aan de ene kant helpt het je om de last op zijn plek te houden als je stopt met trekken. Aan de andere kant vermindert het de daadwerkelijke kracht die op de last komt. Een systeem met 4 lijnen (4:1) heeft veel wrijving. In de praktijk voelt het misschien als een 3:1 systeem.

Gebruik altijd een stuk touw dat lang genoeg is. Een goede vuistregel: voor een 2:1 systeem, heb je drie keer de afstand die je de last wilt verplaatsen nodig.

Voor een 3:1 systeem, vier keer. Een verkeerde hoeveelheid touw leidt tot een systeem dat niet werkt. Oefen dit thuis met een emmer water of een oude steen.

Zo leer je de kneepjes zonder druk. Veiligheid gaat boven alles.

Gebruik nooit versleten touw. Controleer op slijtage, vooral bij knopen en waar het touw over scherpe randen loopt. Begrijp de essentie van knopen voor bushcraft en survival, want een 'shock load' (een plotselinge kracht) kan een touw laten knappen.

Laat een zwaar gewicht nooit zomaar vallen; laat het altijd gecontroleerd zakken. En tot slot, vergeet niet dat je met deze systemen zware dingen verplaatst.

Houd je handen, vingers en voeten uit de buurt van het touw en de last.

Een ongeluk zit in een klein hoekje, vooral als je moe bent. Met deze kennis ben je een stuk zelfvoorzienender en veiliger in de wildernis.