Wat is de functie van schimmels in het ecosysteem?

Denk eens aan een oud bos. Stel je voor hoe het ruikt: vochtige aarde, rottend hout, een vleugje muskus.

Je ziet misschien een enorme omgevallen boomstam, bedekt met mos en felgekleurde paddenstoelen. Wat je niet ziet, is de grootste kracht van dat bos.

Het is een gigantisch, levend internet onder je voeten. Dat netwerk zijn de schimmels. Zij zijn de stille, onzichtbare krachtpatsers van de wildernis. Zij houden de boel draaiend. Zonder hen zou de natuurlijke wereld, en dus jouw overlevingskans, drastisch veranderen.

De onzichtbare lijm van de wildernis

Een schimmel is niet zomaar een paddenstoel. De paddenstoel is het 'fruit' van de schimmel, de voortplantingsorganen.

Het echte werk zit verborgen in de grond. Daar vind je het mycelium: een fijnmazig, wit web van draden (hyfen) dat zich door de bodem verspreidt. Stel je een gigantisch spinnenweb voor, maar dan onder de grond en elke draad is levend.

Dit netwerk kan gigantisch worden. De grootste schimmel ter wereld beslaat bijna 10 vierkante kilometer in Oregon.

Jouw overlevingskamp in het bos staat letterlijk op een gigantisch, intelligent netwerk.

De functie van dit netwerk is simpel maar levensbepalend: recyclen. In de natuur verdwijnt er niets zomaar. Een dode boom, een gevallen blad, een uitgedroogd dier: alles zit vol voedingsstoffen. Maar die zitten opgesloten in harde materialen als cellulose en lignine.

Planten kunnen daar niets mee. Schimmels wel. Zij zijn de enigen die deze 'harde' materialen kunnen afbreken. Zij zijn de primaire opruimers van de planeet.

De kracht van de deal: symbiose

Schimmels zijn geen eenlingen. Ze zijn meesters in samenwerken, in symbiose.

De meest bekende en cruciale vorm voor jou, als outdoorliefhebber, is de mycorrhiza. Dit is een letterlijke deal tussen een schimmel en de wortels van een boom of plant. De schimmel breidt het wortelstelsel van de plant uit met een factor tien of meer. De plant krijgt hierdoor veel makkelijker water en belangrijke mineralen zoals fosfor en stikstof.

In ruil daarvoor geeft de plant de schimmel suikers die het via fotosynthese maakt. Een win-winsituatie. Zonder deze deal zouden bossen niet bestaan zoals we ze kennen.

Zonder deze samenwerking zouden de meest voorkomende bomen in onze natuur minder groot worden, minder snel groeien en kwetsbaarder zijn voor droogte.

In jouw leefomgeving betekent dit dat je schaduw en hout vindt voor je kampvuur. Het betekent dat er bessen groeien om van te eten. Het betekent dat de bodem stabiel is en niet wegzakt bij de eerste de beste regenbui. Die onzichtbare deal onder de grond bepaalt direct jouw comfort en overlevingskansen.

De drie types schimmels: helden, schurken en handelaren

Niet alle schimmels doen hetzelfde. Om ze echt te begrijpen, kun je ze verdelen in drie hoofdrollen.

Deze rollen bepalen wat er in het bos gebeurt en wat jij kunt vinden of gebruiken.

• De Afbrekers (Saprotrofen): Dit zijn de opruimers. Zij groeien op dood hout, bladeren en kadavers. Ze zorgen dat de kringloop sluit. Denk aan de oesterzwam of de fluweelpootje. Zij maken de voedingsstoffen weer vrij voor nieuwe planten. Zonder hen zou de boss bodem bedolven worden onder dood materiael.
• De Handelaren (Mycorrhiza): Deze schimmels werken samen met levende bomen. Ze zijn onzichtbaar maar essentieel. Ze helpen bomen om te overleven. Veel eetbare paddenstoelen zoals de porcini (steelporpje) of de cantharel (goudhoed) zijn mycorrhiza-schimmels. Je vindt ze alleen als je weet welke boom ze nodig hebben.
• De Schurken (Parasieten): Deze schimmels vallen levende bomen aan. Ze groeien in het hout en zorgen dat de boom langzaam afsterft. Een bekend voorbeeld is de honingzwam. Die groeit op levende of zieke berken en eiken. Ze zijn slecht voor de boom, maar voor jou als overlevende kunnen ze een belangrijke eiwitbron zijn.

Praktisch gebruik in de frontier

Waarom is deze kennis nu belangrijk voor jou? Omdat schimmels een schat aan hulpbronnen bieden in de wildernis.

Ze zijn niet alleen ecologisch interessant; ze zijn direct bruikbaar voor survival en bushcraft. Je kunt ze eten, gebruiken voor vuur en zelfs voor medische doeleinden. De meest bekende toepassing is natuurlijk eten. Zoals gezegd, mycorrhiza-schimmels zoals de cantharel (€15-€25 per kilo in de winkel) groeien bij berk of eik.

De porcini is een delicatesse en groeit bij spar en den. Als je deze bomen herkent, weet je waar je moet zoeken.

De afbrekers zoals oesterzwammen groeien op dood hout. Je kunt ze vaak het hele jaar door vinden.

Let wel: eet nooit iets wat je niet 100% zeker herkent. Neem een goede veldgids mee, bijvoorbeeld van de KNNV Uitgeverij (€20-€30). Terwijl je speurt naar sporen, kun je ook leren wat vraatsporen vertellen over de aanwezige dieren. Een andere superster in de schimmelfamilie is de amadou.

Dit is de vlezige, bruine paddenstoel die groeit op berken. Hij voelt aan als kurk.

Als je hem droogt en daarna met een vuursteen bewerkt, kun je hem gebruiken als trage aansteker. Hij smeult enorm langzaam en kan een gloeiende kool urenlang vasthouden. Dit is een klassieke bushcraft-techniek.

Een amadou-paddenstoel vind je gratis in het bos, maar een goede Firesteel van bijvoorbeeld Light My Fire (€10-€15) is een betrouwbare back-up.

Tot slot zijn er de medicinale schimmels. De berkenzwam (chaga) groeit als een zwart, gebarsten uitwas op berken.

Hij zit boordevol antioxidanten. Je kunt hem fijnraspen en als thee trekken.

Dit is een oud volksmiddel. De berkenzwam is makkelijk te herkennen en groeit in koude gebieden. Het is een natuurlijke boost voor je immuunsysteem tijdens een koude tocht.

Je eigen schimmel-spotter checklist

Wil je de schimmels in jouw omgeving leren begrijpen en gebruiken? Begin dan met deze simpele stappen.

Je hoeft geen expert te worden, maar je zult versteld staan van wat je dan ineens ziet. Als je door het bos loopt, kijk dan eens naar de grond. Kijk naar de dode takken en de levende bomen.

1. Kijk naar de boom. Weet je welke boom het is? Berken, dennen, eiken, berken? Zoek de schimmel bij de juiste boom. Gebruik een app als 'PlantNet' of 'Seek' (gratis) om bomen te herkennen.
2. Let op het hout. Is het dood, liggend hout? Dan is het een afbreker (oesterzwam, amadou). Is het een levende, zieke boom? Dan kan het een parasiet zijn (honingzwam).
3. Verzamel verantwoord. Neem nooit de allereerste paddenstoel die je ziet. Laat de soort achter om sporen te verspreiden. Gebruik een mand of een netzak (€5-€15) zodat de paddenstoelen kunnen ademen en niet tot moes worden.
4. Blijf veilig. Eet nooit een paddenstoel die je niet met 100% zekerheid kunt determineren. Sommige giftige soorten lijken op eetbare. Twijfel je? Gooi hem weg. Jouw gezondheid is belangrijker dan een maaltijd.

Je bent niet alleen in een verzameling bomen. Je bent in een complex, ondergronds netwerk dat alles bij elkaar houdt.

De schimmel is de ware heerser van het bos. Begrijp je die, dan begrijp je de wildernis. Leer ook de taal van de vogels verstaan; dat is de sleutel tot echte vrijheid.